7 stycznia 2026 roku Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, która m.in. kwestie związane z kontrolą zwolnień lekarskich i dozwoloną aktywnością pracowników w trakcie L4. Zmianie ulegają także zasady wydawania orzeczeń lekarskich.
Od wielu lat kontrowersje praktyczne budziło, jaka aktywność pracownika znajdującego się na zwolnieniu lekarskim jest dozwolona, a jaka – grozi pozbawieniem go prawa do zasiłku chorobowego. Czy pracownik na zwolnieniu lekarskim może wyjść na spacer z psem? Czy w trakcie L4 można odbierać telefony i odpisywać na maile? A może trzeba to robić, gdy oczekuje tego pracodawca? Z pomocą pracodawcom i pracownikom przychodziło orzecznictwo Sądu Najwyższego, jednak kwestie te pozostawały niedoregulowane w przepisach.
Czynności incydentalne i aktywności niezgodne z celem zwolnienia
Podstawową i kluczową zmianą jest zdefiniowanie w ustawie pojęć: „pracy zarobkowej” i „aktywności niezgodnej z celem zwolnienia”.
Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, Ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy (1) wykonuje pracę zarobkową lub (2) podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.
Pracą zarobkową jest każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania (a więc także np. wykonywanie zadań na podstawie umowy zlecenia, umowy o dzieło czy umowy b2b), z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności. Taką istotną okolicznością nie będzie mogło być jednak polecenie pracodawcy.
Aktywnością niezgodną z celem zwolnienia od pracy, o której mowa, będą wszelkie działania utrudniające lub wydłużające proces leczenia lub rekonwalescencję, z wyłączeniem zwykłych czynności dnia codziennego lub czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności.
Co to oznacza w praktyce? Spójrzmy na kilka przykładów.
Przykład 1
Do handlowca przebywającego na L4 na telefon służbowy dzwoni kluczowy klient w pilnej sprawie. Pracownik odbiera telefon i załatwia sprawę w ciągu 10-minutowej rozmowy.
- Jest to „czynność incydentalna”, których wymagają „istotne okoliczności”. Pracownik sam podjął decyzję, że jest gotów załatwić daną sprawę. Nie będzie groziło to utratą prawa do zasiłku.
Przykład 2
Do przełożonego handlowca z Przykładu 1 dzwoni ten sam klient w tej samej sprawie. Pracodawca kontaktuje się z pracownikiem i poleca mu, żeby zajął się tym zagadnieniem.
- Polecenie pracodawcy samo w sobie nie może być istotną okolicznością uzasadniającą podjęcie aktywności zawodowej w trakcie zwolnienia. Gdy okoliczności są jednak obiektywnie istotne – wykonanie zadania nie będzie rodzić ryzyka utraty zasiłku. Pracodawca powinien unikać nakładania jakiejkolwiek presji na pracownika lub wprost wymagać od aktywności w czasie L4, a tym bardziej – wyciągać wobec pracownika konsekwencji służbowych.
Przykład 3
Pracownik przebywający na L4, wchodzi na maila służbowego i widzi, że pod jego nieobecność powstały duże zaległości. Przez 2 dni regularnie pracuje, żeby po powrocie mieć mniej pracy.
- Działanie grożące utratą prawa do zasiłku. Czynności muszą mieć charakter pilny i incydentalny.
Przykład 4
Pracownik na zwolnieniu od lekarza – neurochirurga, będący po operacji pleców, przeprowadza samodzielnie remont w mieszkaniu, w ramach którego dźwiga ciężary.
- Działanie grożące utratą prawa do zasiłku. Aktywność grozi wydłużeniem procesu leczenia lub rekonwalescencji.
Przykład 5
Pracownik na zwolnieniu od lekarza psychiatry uzyskanym w związku z wypaleniem zawodowym, leci na tydzień na Wyspy Kanaryjskie, żeby „zresetować się” i nabrać sił.
- Wydaje się, że nie będzie to działanie niezgodne z celem lub utrudniające rekonwalescencję – jest spójne z celem zwolnienia
Zwolnienia lekarskie przy dwóch tytułach ubezpieczenia
Kolejnym istotnym doprecyzowaniem jest uregulowanie kwestii zwolnień przy zbiegu tytułów do ubezpieczeń społecznych.
Ogólną zasadą jest, że w razie istnienia dwóch tytułów do tych ubezpieczeń niezdolność do pracy z powodu choroby dotyczy każdego z tych tytułów, dla których odrębnie wystawia się zwolnienie od pracy.
Jeżeli jednak praca zarobkowa w ramach określonego tytułu może być wykonywana z uwagi na rodzaj tej pracy, na żądanie ubezpieczonego można nie wystawić zwolnienia od pracy z tego tytułu.
Oznacza to, że np. chirurg z kontuzją ręki nie będzie mógł wykonywać operacji w szpitalu, ale będzie mógł poprowadzić wykłady w ramach zatrudnienia na uczelni, a kucharz przebywający na rekonwalescencji po operacji – napisać książkę kucharską w ramach swojej działalności.
Zmiany w wydawaniu orzeczeń lekarskich
Ustawa wprowadza również kilka zmian mających usprawnić wydawanie orzeczeń lekarskich, m.in. poprzez:
- możliwość orzekania przez jednego lekarza w pierwszej i drugiej instancji (obecnie wymagany jest skład 3 lekarzy w drugiej instancji)
- określenie maksymalnego terminu 30 dni na wydanie orzeczenia
- możliwość wydawania orzeczeń przez pielęgniarki/pielęgniarzy czy fizjoterapeutów – w odpowiednim zakresie oraz wsparcie asystentów medycznych
Zmiany wchodzą w życie 13 kwietnia 2026.
